Artykuł pochodzi ze strony Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w Ankarze.
Hrabia, generał Ludwik Michał Pac urodził się 5 maja 1778 roku w Marainville we Francji. Ojciec Michał Pac, generał wojsk litewskich, za udział w Konfederacji Barskiej przebywał tam na emigracji. Otrzymał staranne wykształcenie we Francji (do rewolucji – 1789), Anglii i w Polsce (Akademia Wileńska, spis z roku 1796). W 1797 roku otrzymał ogromny spadek (oprócz majątków dziedziczonych po ojcu) po dalekim krewnym Józefie Pacu. Był ostatnim męskim potomkiem magnackiej rodziny Paców.
Od 1808 do 1814 roku brał udział we wszystkich wojnach Napoleona I, od rzeki Tag w Hiszpanii do rzeki Moskwa w Rosji. Odznaczył się, zwłaszcza pod Medina Rio Seco, Esseling, Smoleńskiem, Możajskiem, Lipskiem, Wagram i w obronie Paryża. Uzyskał wiele odznaczeń, w tym krzyż Virtuti Militari i Legię Honorową.
W latach od 1815 po Kongresie Wiedeńskim, do wybuchu Powstania Listopadowego w 1830 prowadził czynną działalność gospodarczą i kulturalną w kraju, a zwłaszcza w majątku w Dowspudzie. Z działalności gospodarczej najbardziej zasługuje na uwagę wprowadzanie postępu w rolnictwie. Polegało na zniesieniu pańszczyzny, wprowadzeniu nowoczesnego zmianowania roślin i mechanizacji, wprowadzaniu nowych roślin do uprawy i rozpropagowanie na szeroką skalę uprawy ziemniaków, wybudowaniu fabryki narzędzi i maszyn rolniczych, wprowadzeniu nowych ras zwierząt, zwłaszcza bydła i owiec (merynosy), a najbardziej rozwijaniu przetwórstwa rolnego. Do realizacji tych zagadnień sprowadzał osadników – Szkotów.
W dziedzinie kultury organizował oświatę wśród ludności wiejskiej, popierał materialnie rozwój nowopowstałego Uniwersytetu Warszawskiego. Rozwijał architekturę poprzez liczne budowle, w tym kościoły i pałace w Dowspudzie i Warszawie. Pac zgromadził duże kolekcje dzieł sztuki, zwłaszcza malarstwa i rzeźby. Do realizacji tych zamierzeń sprowadził artystów z zagranicy, najwięcej z Włoch.
Wspaniały okres działalności gospodarczej trwał tylko 15 lat, został przerwany przez wybuch powstania 29 listopada 1830 r. Był pierwszym wodzem naczelnym. Walczył do końca, ranny pod Ostrołęką. Po stłumieniu powstania przez carską Rosję wyemigrował z Polski i czynnie współpracował z księciem Adamem Czartoryskim w stronnictwie “Hotel Lambert” w działalności niepodległościowej na emigracji. Był jednym z współzałożycieli Stowarzyszenia Naukowej Pomocy (1832).
W odwet za jego działalność w czasie powstania władze carskie skonfiskowały wszystkie jego dobra, w tym także jego pałace.
Gen. Ludwik Pac znalazł się w 1835r w Smyrnie (dziś Izmir) – prawdopodobnie podczas pielgrzymki do Ziemi Świętej. Ciężko chory zatrzymał się w jednym z zajazdów i tam zmarł. Pochowano go na małym cmentarzu w kościele św. Polikarpa.
Kościół św. Polikarpa w Izmirze.
Kościół w sąsiedztwie którego Ludwik Pac znalazł miejsce wiecznego spoczynku – nosi imię św. Polikarpa, pierwszego biskupa Smyrny. Kościół związany jest z klasztorem o.o. Kapucynów, którzy przybyli z Francji i osiedlili się w Smyrnie w 1634r.
Pomnik nagrobny generała Ludwika M. Paca z XIX w.
W miejscu pochowania Ludwik Paca ustawiony został okazały pomnik nagrobny.
Dnia 16 września 1855r pod pomnikiem Ludwika Paca złożył kwiaty Adam Mickiewicz, który przebywał w Smyrnie w czasie postoju statku, którym płynął z Marsylii do Stambułu.
Pomnik był dziełem Władysława Oleszyńskiego, którego historycy sztuki uznają za najwybitniejszego polskiego rzeźbiarza okresu romantyzmu. Elementy rzeźbiarskie pomnika zostały wykonane w Paryżu i przewiezione do Smyrny. Grobowiec ufundowała jedyna córka generała, Ludwika, która wyszła za mąż za Ksawerego Sapiehe. Pomnik miał kształt prostopadłościanu, na którego dłuższych ścianach umieszczone były tablice pamiątkowe z tekstem po jednej stronie polskim, a po drugiej- łacińskim. Na węższej ścianie był medalion z portretem L. Paca. Na wierzchołku pomnika był ozdobny sarkofag. Pomnik usytuowano w pobliżu budynku klasztoru. Później przesunięto go zupełnie blisko ściany, tak że tablica z tekstem polskim była trudna do odczytania. Pomnik przetrwał działania wojenne w latach 1920-22 w czasie których zniszczony był klasztor. Uległ zniszczeniu w późniejszych latach. Zachował się tylko fragment tablicy w tekstem polskim.
Tablica pamiątkowa z 1987r.
O istnieniu pozostałości pomnika – księża francuscy z kościoła św. Polikarpa poinformowali polskiego duszpasterza w Stambule franciszkanina ks. Jerzego Simę, który rozpoczął starania o odtworzenie pomnika. Do tej inicjatywy przyłączyli się przebywający w Turcji pracownicy polskich przedsiębiorstw budujących elektrownie w Yeniköy i Kemerköy k/Milasu. Pełna rekonstrukcja pomnika okazała się niemożliwa. Architekt Jan Cichy opracował – po licznych konsultacjach i analizach informacji o dawnym pomniku – projekt tablicy, która w pewnym stopniu zastępuje dawny pomnik. W tablicy zrezygnowano z tekstu łacińskiego natomiast skróconą wersję dawnego epitafium sformułowano w trzech językach : polskim, francuskim i tureckim. Realizację pomnika wzięli na siebie pracownicy budowy elektrowni w Yeniköy.
Tablicą tą rodacy Ludwika Michała Paca uczcili pamięć wiernego syna Ojczyzny i bohaterskiego bojownika o jej wolność.
Napis na pomniku odbudowanym w 1987 roku :
D O M
LUDWIK MICHAŁ HRABIA PAC
POLAK
Ze szlachetnego rodu , senator
w Królestwie Polskim, generał wojsk
napoleońskich i polskich, patriota wielki,
mąż waleczny i opiekun sztuk pięknych, wierny chrześcijanin.
Urodzony 19 maja 1780 roku całe życie poświęcił walce o umiłowaną Polskę
i jej wyzwolenie, tu w Izmirze
31 sierpnia 1835 roku zmarł
i został pochowany.
Niech spoczywa w pokoju.
